Te Ara o ngä Tüpuna
Ka ngaro te mana me
te wairua mo te iwi"
Mënä ka äta haere koe i tënei ara, e whä haora pea te roa o te taraiwa me te tirotiro haere. E taea ana te nuinga o ngä wähi tirohanga pai e ngä turu türoro engari kei ëtahi wähi o te makatea, he kaupae kë, arä, kei ngä pä o Rangitatau me Uruhau ëtahi.
Ka tü he pou whakairo ki ëtahi wähi o te ara hei tohu i ngä papanga.
Ahakoa e möhiotia ana e ëtahi o ngä kaitirotiro, kua tanumi ki tua kë ngä papanga i nöhia e te Mäori o neherä, kei te mau tonu te wairua ki ënei wähi.
Ko ëtahi tonu o ngä papanga o tënei makatea, he hou kë te hoahoatanga o ngä whare - përä i te marae o Pipitea me te marae o Tapu Te Ranga e kitea ai ngä papanga Mäori mai i ngä wä rerekë o ngä tau kua pahure.
Ngä Ähuatanga o te Ara
Ka tïmata te makatea i te marae o Pipitea, i Thorndon Quay, e noho koaro mai ana i te teihana rerewë, ä, ka haere tae noa ki te whanga o Öwhiro, i te taitonga o Pöneke. Käore e uru te katoa o ngä pä, ngä käinga, ngä marae me ngä urupä ki roto i tënei makatea, engari ko ngä papanga o roto, i köwhiritia nä te mea he wähi whakahirahira nö Pöneke.
Ahakoa ko te tikanga o tënei makatea, he ara taraiwa kë, he nui tonu ngä wähi hïkoikoi, kia kitea ai ëtahi tirohanga pai rawa atu o Pöneke. (ake i te Whanganui-a-Tara me te taitonga)
NGÄ KÖRERO A NGÄ TÜPUNA
Ko te ingoa tawhito o Pöneke, ko "Te Upoko o te Ika a Maui." Arä, mö te mähunga o te ika i hïia ake e te tipuna whakatere waka, a Maui, ä, i tapaina nei hoki taua ika - ko Te Ika a Maui.
Ko Kupe (he nui ngä wähl e pä ana ki a ia) räua ko Ngahue, ngä tängata tuatahi ki te noho i te tonga o te whanga, ki Maraenui i te tau 925 AD.
Nö muri mai ko ngä tama a Whätonga, arä, ko Tara räua ko Tautoke, i ahu mai i Te Mähia. Nä runga i ä räua körero pai mö te wähi nei, ka nöhia te rohe o Pöneke e Whätonga mä. Nä reira ka möhiotia ai te rohe nei ko "Te Whanganui-a-Tara." Koinei tonu tëtahi o ngä ingoa nui a te Mäori mö Pöneke.
He nui tonu ngä wähi o Pöneke i tü ai ngä pä o ënei tängata, arä a Motukairangi, kei reira ngä pä tüwatawata o Te Whetü Kairangi me Rangitatau. I te rautau tekau mä whitu, he pä rongonui a Rangitatau, i te wä i nohia ai e Tüteremoana. I moe tana tamähine a Moeteao i tëtahi rangatira o Ngäi Tara, o Heretaunga, ä, nä tënei moenga i kaha ai te moe tahi a Ngäi Tara räua ko Ngäti Ira. I ënei rä ka noho te rahi o Ngäi Tara i raro i te ingoa o Ngäti Ira.
Nö muri mai ka hono atu a Ngäti Kahungunu rätou ko Ngäi Tahu me Ngäti Mämoe ki a Ngäti Ira. He wähi atu tö tënä iwi, tö tënä iwi, i mua i te wehenga o Ngäi Tahu me Ngäti Mämoe ki te Waipounamu, i ngä rautau tekau mä ono, tekau mä whitu ränei.
I te tau 1819 i ekengia a Pöneke e ngä ope taua o Taranaki, o Ätiawa, o Ngäti Toa, o Ngä Puhi me Ngäti Whätua. Hinga katoa ana ngä pä tüwatawata nui o Ngäti Ira. Ka rere te nuinga o Ngäti Ira ki Te Wairarapa, ä, e noho tonu ana rätou ki reira i ënei rä.
I ngä tau 1825-26 ka neke mai ko Ngäti Tama rätou ko Ngäti Mutunga me Te Ätiawa o Taranaki iwi, ki Te Whanganui-a-Tara. Ka whakatü käinga rätou ki te wähi o te täone pü o Pöneke, o te äkau o Petone me Te Awakairangi. I noho tonu te taha räwhiti o te whanga ki raro i te mana o Ngäti Ira räua ko Ngäti Kahungunu.
Käore i pai te noho a ngä iwi nei me ngä iwi o Taranaki, ä ka tae ki te wä ka whakaekengia a Ngäti Ira räua ko Ngäti Kahungunu e Taranaki, ä, ka panaia atu ki Te Wairarapa. Ka noho te mana o te whanga me ngä whenua katoa e karapoti ana ki a rätou.
I tua atu i ngä mörehu o ngä iwi i noho ki konei i mua, he maha tonu ngä iwi puta noa i te motu kua noho ki Pöneke mai I ngä tau 1960. Nä tënei kua puta tëtahi ähua ahurei me te hanumi e pä ana ki ngä iwi o te rohe o Pöneke.
Nä runga i tënei mea te "ahi kä" me te "Öhäkï," ko Te Äti Awa te tangata whenua o Pöneke.
TE TÏMATATANGA O TE MAKATEA
Ka tïmata i te marae o Pipitea i Thorndon Quay. Mai i konei ka kitea atu te marae o Pipitea, te wähi o te pä o Pipitea (papanga 2) me te äkau tawhito.
1. Te Marae o Pipitea.
I waihangatia tënei marae hou i ngä tau tïmatanga o 1980, hei whakaruruhau mö ngä iwi Mäori e noho ana i te rohe o Te Whanganui-a-Tara. Kua tohua hei wähi tütakitaki mö ngä iwi katoa ahakoa ko wai, i raro i ngä tikanga Mäori. Koinei te marae nui rawa atu o Pöneke, ä, nä tana tü hei marae täone, he nui tonu ngä wä, ka whakamahia hei wähi hui, hei wähi whakaaturanga.
Ko te papa whenua o runga ake o te marae te wähi o te pä o Pipitea.
2. Te Pä o Pipitea
He wähi whakahirahira tënei ki ngä Mäori o Pöneke. He käinga tüturu te pä o Pipitea, e titiro whänui ana ki te äkau, e tü pätata ana ki te wai mäori me ngä mära kai. Ahakoa te pai o taua wähi mö ngä urunga waka, he wähi tüwhera ki ngä ope taua e heke mai ana i te raki. He poto hoki te wä ki te whakahiwa i ngä tängata o te pä mehemea he waka taua e uru mai ana ki te whanga.
Ko Ngäti Mutunga, i heke whakatetonga mai i Taranaki i roto i te hekenga nui o te Nihoputu i te tau 1824, ngä tuatahi ki te wähi nei. Ko Patukawenga räua ko Te Poki ngä rangatira o Ngäti Mutunga i Pipitea i te tau 1835, ä, i taua wä ka papare rätou i tö rätou nä mana whenua ki te wähi nei, ki a Te Äti Awa, kätahi rätou ka rere ki Reikohu.
Ähua 2.5 heketea te rahi o te pä o Pipitea, ä, he nui tonu ngä mära e karapoti ana i te pä. Ko töna rohe takiwä kei waenga i ngä tiriti o Davis, o Pipitea me Mulgrave, ä, e waru tekau ngä tängata e noho ana i reira i ngä tau 1840. I kerëmetia te nuinga o te wähi nei e ngä Päkeha me te hokonga a te Kamupene o Aotearoa i te tau 1839. Kei te haere tonu ngä whakahë mö tënei take i ënei rä tonu.
Te Äkau Tawhito
I mua, arä kë te äkau e noho ana, arä, i te tiriti i te taha tonu o te marae o Pipitea (mö ngä körero ake e pä ana ki te äkau, me huri ki te puka iti "Old Shoreline" Heritage Trail)
Kua rerekë te äkau o Pöneke mai i te tïmatanga o te noho a te Päkeha i ngä tau 1840,. I aua rä he one noa iho, ä, tae noa ki te wä i tü ai ngä wäpu. Koira anake te wähi i taea te whakatau atu mai i te moana. 155 heketea te rahi o te wähi i whakawhenuatia hei whakawhänui i te täone pü, ä, nä tënei i tino rerekë ai te ähua o te whanga, otirä, nä tënei hoki i ngaro atu ai ngä kai mätaitai me ngä whata kai.
Haere whakatetonga mä Thorndon Quay, hipa atu i te teihana rerewë ka huri ki te taha matau, ki te tiriti o Whitmore. I Lambton Quay, me huri taha mauï, kätahi ka tü ki te pito o Woodward Street.
3. Kumutoto Käinga
I tü te käinga o Kumutoto ki te tahi hauäuru o te tiriti o Woodward, i runga ake o te waha o te awa o Kumutoto, ä, i rere ki te moana i te whakawhitinga o ngä tiriti o Woodward me Lambton Quay. (Ka rere te awa o Kumutoto mä raro i te whenua i naianei, kätahi ka puta ki te moana).
I möhiotia tënei wähi nä te mea he wähi rauhi harakeke. He wähi pai mö te ünga waka, ä, i te tau 1831, i whakamahia te wähi nei hei pokapü kohikohi mö ngä teihana harakeke, e tü tü haere ana i te taha räwhiti o Te Ika a Maui. Nä töna kaha, i pïrangitia te taonga hoko nei, te harakeke, e te Päkehä o taua wä, nä te mea he nui öna whakamahinga hei taputapu noa o ngä wä katoa, përä i ngä taura mö ngä kaipuke, ä, mö te here me te rauwhare i ngä whare me ngä tuanui.
I mua, koinei te käinga o te rangatira o Te Ätiawa, a Wi Tako Ngätata me ngä tängata e 50, i neke ki reira i te wehenga atu o Ngäti Mutunga ki Rerekohu i te tau 1835.
I mutu te tü o tënei käinga hei käinga noho i te wä i neke atu ai a Wi Tako ki Te Awakairangi.
Haere mä Lambton Quay ka huri mauï ki te tiriti o Johnston. Huri matau ki te tiriti o Jervois ka whai i te tiriti ki te tiriti o Taranaki ki töna pütahitanga me Courtenay Place. Kei te taha matau ko te päka o Te Aro. Kimihia te tohu kei runga i te whakamaharatanga köhatu kei te päka o Te Aro.
4. Te Käinga o Te Aro
I waihangatia te käinga o Te Aro e Ngäti Mutunga i te tau 1824. Nö tö rätou haerenga atu, ka weheruatia te käinga, ä, ähua 35 ngä tängata o Ngäti Ruanui i te taha räwhiti e noho ana, ä, i te taha hauäuru, 93 o te iwi o Ngäti Haumia räua ko Ngäti Tüpaia o Taranaki e noho ana.
Ko Waimäpihi te ingoa o tëtahi awa e rere tata ana ki a rätou He pätaka kai nui mö ngä Mäori, ä, i whakaingoatia mö te wähi kaukau o tëtahi puhi, a Mäpihi,
I pöhiritia ngä mihinare Wëteriana, a Bumby, rätou ko Hobbs me Minarapa Rangihatuaka i Te Aro, ä, i hoatunä hoki he whenua hei hanga whare karakia mö rätou. Ka rähuitia e ngä mihinare rä te pä me ngä whenua noho pätata kia kaua e hokona atu. Tae noa ki te marama o Hui-tanguru i te tau 1844 käore ngä Mäori o Te Aro i whakaae kia hokona atu ö rätou whenua ki te Kamupene o Aotearoa. Engari, i te mutunga o te tau 1844, i hainatia e ngä rangatira tokoono o te käinga nei te whakaaetanga ä-pepa, tuku ai i a Te Aro, ki raro i te hokonga a Te Kamupene o Aotearoa o te tau 1839.
Nä tëtahi rü whenua i te tau 1855 i hiki te whenua i Te Aro, ä, ka heke iho te wai. Nö mua, he pätaka kai taua wähi, arä he mätaitai i ngä wähi päpaku, he tuna i ngä repo, ä, he nui hoki te harakeke e tipu ana. He kaha te hiahia o tauiwi ki te harakeke. Nä te ngaronga o ngä kai me te kore tumu öhanga, täpiri atu ko ngä mate e kaha pëhi ana, me te hokinga nui ki Taranaki i te tau 1860 ki te whakatau i ngä raruraru whenua, i heke ai te noho o ngä tängata ki te pä o Te Aro, ä, tae noa ki te tau 1870 ka hokona te nuinga o ngä whenua e toe ana hei whäroa ake i te tiriti o Taranaki, tae noa ki te moana.
Haere räwhiti mä te tiriti o Courtenay ka tü ki töna mutunga. Ko te repo o Waitangi kei te pütahitanga o ngä tiriti o Courtenay me Cambridge.
5. Te Repo o Waitangi
He pätaka kai anö te repo o Waitangi nö Ngäti Ruanui me Ngäti Haumia hapü. E ai ki ngä körero, he taniwha e noho ana i taua repo, engari nä tana möhio ki a tauiwi e taetae mai ana, ka whakawäteatia e ia te repo i mua o tö rätou taenga mai.
Me taraiwa ki runga o Matairangi mä te tiriti o Majoribanks (tiro ki te mahere whenua). Tae atu ana ki te tünga waka, pikitia te ara ki te taumata o Matairangi kia kite ai koe i tëtahi tirohanga mïharo o Te Whanganui-a-Tara. Kimihia te tohu körero kei reira.
6 Tangi- te-Keo (Te taumata o Matairangi)
Mai i konei ka kitea te nuinga o te whanga o Pöneke. E ai ki ngä körero o neherä he taniwha e noho ana i roto i te whanga nei. (I taua wä hoki, he roto kë te whanga). Ko tëtahi o ngä taniwha nei, arä, a Ngake, he taniwha okeoke, he taniwha tükaha, ä, ko töna tino hiahia, kia puta ia i tana here - ki te moana. Tere tonu tana rere ki te kokonga karepü o te whanga, ki reira takawiri ai i tana whiore ki te whakapipi haere i te wähi päpaku (ko Waiwhetü tërä), kätahi ia ka rara ake, ka rere ki ngä toka e karapoti ana i te roto, ka tükia atu, ä, puta noa ia ki Raukawa moana.
Ko tërä o ngä taniwha, a Whätaitai, i whakaaro kë kia puta mä tëtahi atu putanga. Kätahi ka panaia e ia tana whiore, ä, ko te täwhärua o Ngaüranga tërä. Ka haere a Whätaitai mä tërä taha o te Motu Kairangi, i reira raru ai i te tai timu, me te tai pari i tukuna atu e Ngake. Nä reira i riro ai te wähi rä hei küititanga ki waenganui i Motu Kairangi me te taha uru o te whanga, ä, koirä te taunga waka rererangi i naianei. E ai ki ngä körero, ko Tangi-te-keo te wairua o Whätaitai, i rere manu atu ai ki runga o Matairangi, ki reira tangi ai.
Mai i konei ka taea hoki te kite atu i ngä motu, a Matiu (Somes) räua ko Makaro (Ward). Nä Kupe i whakaingoa, ä, he wähi pai hei whakaruru. He wähi punanga a Matiu räua ko Makaro, engari nä te kore wai o reira, i kore nohia ai mö te wä roa, ä, käore i whakatüria he hanganga i konei.
Whäia te tiriti mai i Tangi-te-keo ki Oriental Parade, kätahi ka huri matau. Whäia te taha moana o Pt Halswell (tirohia te mahere). Ka taea te kite atu a Rukutoa, a Pt Halswell me Motu Kairangi i te taha mauï.
7 Rukutoa
Ko Rukutoa te wähi moana e kitea atu ana mai i te tïramaroa. He wähi nui tënei mö te hï ika me te kohi mätaitai mö ngä iwi o roto o te whanga. I tapaina tënei ingoa nä te mea ko ngä toa anake ki te rukuruku ngä mea e ähei ana ki te ruku i reira, nä te kaha o ngä ia tai me te wai pokepoke. He maha tonu ngä tängata kua mate i konei.
Haere tonu mä te äkau ka tü ki te tünga waka, ka hipa ana koe i te kürae.
8. Kai Whakaaua Waru Kainga
Kei te taha räwhiti o Point Halswell tëtahi käinga i nohia e Ngäti Ira, ko Kai Whakaaua Waru te ingoa. He mära kai i te taha o te käinga nei, me tëtahi awa e rere ana. E ai ki tëtahi kaituhi, he nui tonu ngä ahu otaota me ngä köhatu hängi e putu ana i te wähi rä, ä, tërä pea he mära kümara e tata ana i reira.
Haere tonu mä te äkau o Pt Taipakupaku. Kimihia te wähi whakangä kei te taha mauï o Pt Taipakupaku (hipa atu i te tiriti), ä, kei reira e tü ana ëtahi käinga e ono i runga i tëtahi urupä tawhito.
9 Taipakupaku Pt â Papanga Urupä
He nui tonu ngä tüpäpaku mai i ngä tau kua kitea i te wähi nei, tae noa ki ngä anga köiwi me tëtahi upoko e nohotü ana i te rua. He nui ake ngä taonga kua kitea, tae noa ki tëtahi pounamu kua tïmata te kauoro. He maha tonu ngä iwi i noho i te wähi nei i ngä tau tïmatanga o ngä tau 1800.
Haere tonu mä te tiriti o te äkau ka huri matau ki te tiriti o Awa. I te taumata o te puke me huri mauï ki te tiriti o Seatoun Heights. E tü koe ki te wähi tirohanga o Seatoun Heights.
10. Te Pä o Whetü Kairangi
Nä Tara tënei pä i waihanga i tö rätou taenga tuatahi mai ki konei noho ai. E tohu ana te ingoa o te pä nei ki ngä whetü i te rangi, ahakoa te mea, e rua kë ngä körero mö te ahunga mai o te ingoa nei. Ko tëtahi o ngä körero - he kore nö ngä tangata o te pä e kite käinga i tua atu i ö rätou, ko ngä whetü anake. Ko te körero tuarua, i whakaingoatia te pä nä te mea, ki te titiro ki taua pä mai i te äkau, ka whakaarotia he whetü kë ngä ahi e muramura mai ana.
E äraitia ana tënei pä mai i ngä ope taua ohorere e ngä pä o waho ake, ä, he whakaruru hoki tënei mö ngä tängata o ngä käinga noho tata ki te pä. Käore i tawhiti ake, ko te pä iti o Käkäriki-Hutia, kei te tokerau o te ranga. I whiwhi tënei pä i tana ingoa nä tëtahi rangatira o te pä, i te wä, i tü he pakanga, ä, ka kapohia atu e ia tëtahi Käkäriki käore anö i tunua, kätahi ka kainga e ia, i a ia e oma ana ki te whawhai. Ka toa rä te rangatira nei, ä, ka kïia nä ngä manu mata i kainga rä e ia, i toa ai.
I nöhia te pä nei o Ngäti Ira mö te wä poto e tëtahi o ngä kaiwhai a Wi Tako Ngätata, o Te Ätiawa, i mua i tö rätou haerenga ki te pä o Kumutoto noho ai i ngä tau mutunga o 1830.
Hoki atu ki te tiriti äkau, ka haere ki Seatoun. Whäia te Marine Parade ki töna mutunga, ka huri taha matau ki te tiriti o Inglis, kätahi ka huri mauï ki te tiriti o Dundas. Me huri taha mauï ki te tiriti o Hector, kätahi ka tü ki te taha o te päka.
E tohu ana tënei pou i te wähi i ü tuatahi mai a Kupe, arä, Te Türanga o Kupe (11), Te Aroaro-o-Kupe (12) me Kirikiri-tatangi (13)
11. Te Türanga o Kupe
I töna ünga mai ki Te Whanganui-a-Tara ka ü a Kupe, te kaipökaiwhenua rongonui, ki te äkau o Maraenui, me tana tapa whakaingoa i taua wähi - ko "Te Türanga o Kupe" (te wähi nui i tü ai a Kupe). Nö muri mai i tana tirotiro haere i te whenua ka whakaaro ia ki te kauhoe atu ki te Aroaro-o-Kupe, tëtahi o ngä maramara toka a te taniwha rä a Ngake, i a ia i puta ki Raukawa moana.
12 Te Aroaro-o-Kupe
I a ia e kaukau ana i te taha o te toka rä, ka kawea ia e tëtahi ngaru ki runga i ngä koikoi o te toka, ä, ka whara töna ure. Nä reira te ingoa nei Te Aroaro-o- Kupe, arä, e tohu ana i te wähi i whara ai tana tinana.
13 Kirikiri-tatangi (Te äkau o Maraenui)
E pä ana tënei ingoa ki te tangi o ngä köhatu e nekenekehia ana e ngä ngaru i te tähuna. I waihotia e Kupe tëtahi o ana tängata ki reira whakatipu kai ai me te whakakï anö i te pätaka kai, i a ia i haere ki te höpara i te moana o Raukawa. I whakamahia te nuinga o ngä whenua päraharaha o Maraenui hei mära kai.
Tekau meneti te hikoitanga mai i te pou, ki te pä o Oruaiti.
Whäia te ara äkau mä te tähuna, tae noa ki Fort Dorset. Hikoia whakarunga te ara, whäia te ranga, tae noa ki runga o te puke, arä ki te pou, mö tëtahi tirohanga mïharo rawa atu, ki waho atu o te pä o Oruaiti me te ngutu o te whanga.
14 Te Pä o Oruaiti
Kei runga a Fort Dorset i te pä o Oruaiti, tëtahi pä tüwatawata o Rangitäne o neherä. E noho whakaahuru ana ki te puke te pä nei, e titiro ana ki Te Aroaro-o-Kupe. Ko Maraenui te whenua päraharaha e noho ana i te taha o Oruaiti, e noho hoki ana i raro o Whetü Kairangi. (te wähi i noho ai ngä tängata o Kupe ki te whakatipu kai). He mära nui tënei mä ngä tängata i noho tata, ä, nä te hao-whenua o te tau 1460, i rahi ake ai te whenua, i kaha pirangitia ai e rätou.
Nä reira, he tata ake te ünga o Kupe, arä Te Türanga o Kupe, ki te take o te puke - te wähi o te äkau i mua i te rü whenua.
Ehara i te mea nö mua anake te wä i whakamahia ai tënei rohe hei mätaki i ngä ope taua e kuhu mai ana i te whanga, engari i te wä o te pakanga tuarua hoki i whakamahia te wähi nei nä runga i te pöhëhë kei tau mai te pakanga ki konei.
Ko te tikanga o te ingoa o O-rua-iti, arä, he rua iti i reira mö ngä putunga kümara me ngä rïwai. Tërä pea nö konei te ingoa e kïia nei ko te rïwai Rua.
Hoki atu ana ki Seatoun mai i te tiriti o Hector ka huri matau ki te tiriti o Dundas, kätahi ka huri mauï ki te tiriti o Inglis. Whäia te tiriti mä te poka tata, ki te tai hauäuru. Haere tonu mä te äkau ki te whanga o Tarakena.
Whakatüria tö waka ki te tünga waka e tohua ana e te pou, kätahi ka hïkoi atu i te ara poto ki te tohu maumaharatanga mö Ataturk, kei te mutunga o ngä kaupae. Ka taea te kite atu ngä wähi 15, 16 me 17 mai i konei.
15 Te Pä o Rangitatau.
Ki te titiro ki te ranga o te taha räwhiti, ka taea te pöhewa i te pä tüwatawata a Rangitatau e tü ana hei ärai mö ngä whakaekenga ope taua, e whakatata mai ana ki Whetü Kairangi mai i te moana, me töna tirohanga ari ki te moana o Raukawa me ngä wähi pätata ki te whanga. He nui ngä wä i whakamahia e te käinga o Poito te pä nei hei toi mö ngä wä o te pëhitanga me ngä wä e kaioraora mai ana te hoariri.
Ko te wai mäori i tïkina mai i te wai o Poito, ä, koirä tonu te wai mäori mö te pä o Poito. He hï ika, he mahi kaimoana te mahi a te tangata o ënei käinga e rua, ä, koinei tonu ä rätou kai nui.
16 Te Pä o Poito
I runga ake o te taha uru o te awa o Poito, te pä o Poito mehemea e tiro whakarunga ana ki te whärua mai i tëtahi karahiwi. He pä tuwatawata e tü ana i konei me te maha o öna upanepane. I hinga ngä pä nei i te ekenga nui o ngä ope taua mai i te raki, i ngä tau 1819-20. He nui ngä tängata i mate i te wä nei.
17 Rangitatau
He pä anö nö Ngäi Tara i te ranga o te taha räwhiti e taea te kite atu i tënei rä tonu. Kei te töpito o te taha räwhiti o te karahiwi tëtahi awarua, Te ähua nei he tomokanga tawhito mai i te tähuna o raro. He papanga käuta kei runga ake i te ranga.
Ahu whakamoana ana, ko ngä toka a Te Kaiwhatawhata, kei te wähi o Palmer Head, he wähi pai mö te hï häpuka.
Haere tonu mä te äkau ki Te Mupunga ka tü ki te päka o Shorland i te kokonga o ngä tiriti o Reef me Te Esplanade.
E tohu ana tënei pou i te papanga käinga o Te Mupunga, ä, whakawhiti atu i te tiriti, ko te motu o Tapu Te Ranga.
18. Te Mupunga Käinga
He wähi pai tënei nö Ngäi Tara räua ko Ngäti Ira, he nöhanga käinga i mua i te taenga mai o te Päkehä. I whakamahia ngä puke me ngä päraharaha o konei hei tünga pä. Kua kitea i te wähi nei ngä umu tawhito, ëtahi para köhatu, para anga, para köiwi, tae noa ki ëtahi köiwi tangata.
Titiro atu ki te moana mai i tënei wähi kia kite i te motu, a Tapu Te Ranga.
19 Te motu o Tapu Te Ranga
He motu tënei i whakamahia i te nuinga o ngä wä hei pä whakamarumaru, ä, i takapapatia te taumata hei wähi titiro mataara. I waihangatia hoki he taiapa köhatu hei äwhina ki te ärai i ngä whakaariki. E ai ki ngä körero, he wähi whakaruru tënei nö Tamairanga, te wahine a Whanake, te ariki nui o Ngäti Ira, me ana tamariki. I te pakanga whakamutunga i panaia atu a Ngäti Ira mai i te Whanganui-a-Tara. I te wä e ekengia ana te motu nei e te hoariri, i rere a Tamairanga me ana tamariki mä runga waka ki te äkau, ki te motu o Mana kimi oranga ai.
20 Te Pä o Uruhau
He pä tüwatawata a Uruhau, nö te huinga pä e tü tü ana ki te ärai ake i te pä nui o Whetü Kairangi mai i ngä ekenga ohorere. Ko te tikanga o töna ingoa â"he kürae hauhau" te wähi nei. E kïia ana, hei tïmatatanga i mua i te whakaekenga o te pä a Whetü Kairangi e Muaüpoko i karapotia e rätou a Uruhau engari nä te muha o te pakanga ka patua rätou.
Hoki atu ki te tiriti, The Esplanade, ka huri taha matau ki te tiriti o The Parade. Taraiwa whakateraki mä te Parade, kätahi ka huri taha mauï ki te tiriti o Tamar, huri matau i te tiriti o Eden, huri mauï i te tiriti o Seine ka huri mauï ki te tiriti o Rhine. E noho whakarunga ana a Tapu Te Ranga, ähua haurua nei te pikinga o te tiriti o Rhine, ki te taha matau.
21 Tapu Te Ranga
He marae hou tënei, he marae ahurei hoki ki te ao Mäori. I tïmataria i te tau 1974. Ko te ngäkau remurere o Bruce Stewart tënei whakatutanga marae, a Tapu Te Ranga, ä, he tangata hanga whare, pupuri hïtori anö hoki ia.
Ko te ata o te marae o Tapu Te Ranga e kite pöhewatia e te tini me te mano, ko tëtahi ata nui, ä, e iwa rä anö öna tüäpapa. E ai ki a Bruce, i hanga katoatia mai i ngä âpara a te katoaâ. He pouaka pupuri motukä kë ngä pakitara, mai i te rawa ahumahi tawhito o Todd Motors. He ätaahua te whenumi o te täwhaowhao me ngä taputapu noa ki roto i tënei whare.
E ai ki a Bruce:
"I kite ahau i ngä räpihi e porowhiua ana e te tangata, ehara
ana i te räpihi. He tino ätaahua kë ngä mea i
porowhiua, ä, i näianei kua oho ake te tangata ki tënei
ähuatanga. He totara kë ngä papa, arä, käre e taea
te hoko i näianei. He räpihi katoa ngä hanganga nei.
Näku i kohikohi, kätahi ka waihangatia te whare me öna papa
e iwa nei mai aua räpihi."
Heoi, ëhara a Tapu Te Ranga i te hanganga whare papa-iwa anake. He whakahoki ä-wairua i tëtahi mea ki a Papatüänuku. Kua tïmataria e Bruce tëtahi tümahi whakatö hanganga hou mätätaki e kapi ana i ngä puke potapotae.
He mea mïharo, ä, ehara i te moumou wä te haere ki te tirotiro i te marae o Tapu Te Ranga engari, me waea atu i te tuatahi nä te mea he nui tonu ngä hui ka tü ki tënei marae. Ko te nama waea, - (04) 970 6235.
Hoki atu ki te rori äkau ka haere tonu mä te rori o Öwhiro Bay.
I te whakawhitinga o Öwhiro Bay huri ki te taha matau, ki te rori o Happy Valley ka tü i te päka täkaro i te taha mauï. Kei raro i te tahataha ëtahi rua kai, i muri i te Pou. Kei runga i ngä puke o ia taha o te whärua o Öwhiro Käinga, ä, kei reira hoki ngä tüäpapa o Öwhiro.
22. Ngä Rua Kai
Ko te tikanga o Öwhiro, he "pö kore märama" ä, i ahu mai i a Whiro, te rä tuatahi o te maramataka.
Ki te titiro whakararo i te pakohu, i muri i te päka täkaro i te taha o te awa, märama te kite atu i ngä rua kai o neherä, hei whakarato i ngä käinga me te pä o Öwhiro Bay.
He whakahirahira te awa e rere tata ana, nä tana whakamahia hei puna wai mö te inu, ä, hei whakamätao i ngä kai kia noho mata ai. E whakatahe ana i ngä kaupekapeka nui o te awa i ngä aupaki i te taha räwhiti o te ranga o Te Kopahou me te taha hauäuru o te ranga o Tawatawa.
Ngä Tüäpapa o Öwhiro
Ka kitea atu ngä tüäpapa kua tipua e te pätïtï i runga i te ranga e aro ana ki te paeroa. He käinga tawhito tënei nö Ngäti Ira. I panaia rätou, ä, ka nöhia e Ngäti Awa i tërä rautau.
Te Käinga o Öwhiro
He käinga i te taha räwhiti o te rori o te whanga o Öwhiro Bay. E kitea ana ngä ahu otaota tata ki te karahiwi i nöhia rä e wai ake. I whakaarohia i nöhia pea e Ngäti Awa, ä, tërä pea he käinga tö rätou, tata ake ki te wahapü o te awa.
Ki te hoki atu ki te täone, me haere tonu mä te rori o Happy Valley ki Brooklyn. Mai i konei whaiä te rori matua ki te täone mä te tiriti o Willis.
Kaituhi: Matene Love.
Korero o te Wa I Raraunga I Rauemi I Te Whanganui a Tara I Whakapapa
