Ko e Ngaahi Naunau ma'ae Kakai Lalahi
'Oku ma'u 'e he ngaahi laipeli fakakolo 'o Uelingatoni ha ngaahi tohi 'i he lea faka-Tonga'. 'Oku ma'u 'i he lea faka-Pilitānia ha ngaahi tohi 'i he ngaahi kaveinga kehekehe, 'o kau ai mo e ngaahi tohi kau ki Tonga.
Ngaahi Nusipepa
Ko e Central (Tefito‘i) Laipeli´ ‘oku lahi ai ‘a e ngaahi nusipepa mei´ he tapa kotoa ‘o Nu‘u Sila ni´. ‘Oku tapu ke ‘ave ha nusipepa – kuo pau ke lau pe ‘i he laipeli´
Ngaahi Makasini
'Oku tauhi 'a e Matangi Tonga 'i he laipeli 'i Loto Kolo pea mo e ngaahi va'a laipeli 'i Newtown. 'Oku tauhi 'a e ngaahi tatau 'o e Matangi Tonga 'o fe'unga mo e ta'u 'e nima.
'Oku lava ke ke lau 'a e ngaahi makasini' 'i he laipeli, pe 'ave ki ha fo'i uike 'e taha 'aki ha'o faka'aonga'i 'a ho'o kaati laipeli' ('oku fakangatangata pe eni ki he ngaahi makasini motu'a').
Ko e Ngaahi Tohi 'i he lea Faka-Tonga'
'Oku fai 'a e feinga 'a e laipeli 'i loto Uelingatoni ke fakalahi 'a e ngaahi tohi faka-Tonga 'oku lava 'o faka'aonga'i 'e he kakai lalahi'. Te mau fu'u fiefia 'aupito 'i ha'o fokotu'u mai ke fakatau.
Ko e Ngaahi Tohi 'i he lea Faka-Pilitānia
Meimei ko e ngaahi tohi kotoa ‘oku lava ke te ngāue‘aki (nō) ‘i ha uike ‘e 4. Ko ‘emau ngaahi tohi´ ‘oku fakafikefika pea ko e founga tatau ‘oku ngāue‘aki ‘i he kotoa homau ngaahi va‘a´. Hangē ko e, The Road Code (Tu‘utu‘uni ki he Ngāue‘aki ‘o e Halapule‘anga´ ) ‘i he ma‘u laiseni ki he motokā, motopaiki pea mo e loli, ‘oku ma‘u ia ‘i he 343.0946 DON. ‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi tatau ‘i he kotoa ‘o e ngaahi Laipeli pea ‘oku lava ke nō atu ia ke ngāue‘aki ‘i ha uike ‘e 1. Kapau ‘oku ‘ikai ke ‘i ai ha tatau ‘e ‘atā, te ke ala ta‘ofi ha‘o tatau ‘aki ho‘o Kaati Laipeli´.
Ko e ngaahi kaveinga eni 'e lava ke ke mahu'inga 'ia ai:
- 428: ako lea faka-Pilitānia
- 499.4: Ko e ngaahi tohi mo e ngaahi tikisinale 'i he lea faka-Tonga - faka-Pilitānia
- 640-649: tauhi 'api, tuitui faka'api, vala ma'ae fānau mo e kakai lalahi, feime'atokoni mo e tauhi fānau
- 650s: Ko e ngaahi fakamatala fekau'aki mo e ngāue 'i Nu'u Sila
- 500s: Saeanisi, asitolonoma, 'ulu 'akau, mo e monumanu
- 700s: ngaahi aati, ngāue fakamea'a mo e musika, ngatu, hele'uhila mo e ngaahi me'a 'e ma'u mei ai ha fiefia
- 900s: ngaahi fonua, fefononga'aki mo e hisitōlia, 'o kau ai 'a e hisitōlia 'o e Pasifiki (996) mo e siokalafi & fefononga'aki (919.612)
The art of Tonga = Ko e ngaahi'aati' o Tonga, fa'u 'e Sari Cole.
Ko e tohi a e Reed ki he lea Tonga heliaki fa'u 'e Okusitino Mahina.
Queen Salote of Tonga : the story of an era, 1900-1965, fa'u 'e Elizabeth Wood-Ellem.
